Hieronder lees je hoe je Brass: Lancashire speelt. Deze uitleg is gebaseerd op de officiële spelregels van Roxley Games. Het spel is ontworpen door Martin Wallace en is een economisch strategiespel voor 2 tot 4 spelers, waarin je tussen 1770 en 1870 een industrieel imperium opbouwt in en rond het Engelse Lancashire. Je legt kanalen en spoorlijnen aan en bouwt katoenfabrieken, kolenmijnen, ijzerfabrieken, scheepswerven en havens.
Doel van het spel
Je speelt twee tijdperken, het kanaaltijdperk (1770-1830) en het spoortijdperk (1830-1870). Aan het einde van elk tijdperk scoor je overwinningspunten met je verbindingstegels en met je industrietegels die je hebt weten om te draaien. Wie na het spoortijdperk de meeste punten heeft, wint.
Voorbereiding
- Leg het speelbord in het midden met de volledige kaart naar boven. Die kant gebruik je bij elk spelersaantal. De alternatieve kaart met minder locaties is alleen bedoeld voor een oude variant.
- Zoek alle kaarten en alle tegels van de verre katoenmarkt (Distant Cotton Market) op die jouw spelersaantal niet tonen en leg ze terug in de doos. Op kaarten staat het spelersaantal rechtsonder, op de tegels aan de linkerkant. Haal ook de twee kaarten met het uitroeptekensymbool uit het spel.
- Schud de overgebleven kaarten en leg ze als gesloten trekstapel op het daarvoor bestemde vak van het bord.
- Schuif de decktegel met de kant van Stephenson’s Rocket naar boven onderin de trekstapel, zo dat er precies één kaart per speler onder ligt. In een spel met drie spelers liggen er dus drie kaarten onder. Die kaarten gebruik je niet in het kanaaltijdperk.
- Schud de overgebleven tegels van de verre katoenmarkt en leg ze gesloten op het tegeltrekvak.
- Zet de markering van de verre katoenmarkt op het bovenste vakje van het bijbehorende spoor.
- Leg één zwart blokje op elk vakje van de kolenmarkt.
- Leg één oranje blokje op elk vakje van de ijzermarkt.
- Leg de overige blokjes naast het bord als algemene voorraad. Die voorraad raakt nooit op, dus gebruik desnoods een vervanger als je iets tekortkomt.
- Leg het geld naast het bord als bank.
Daarna richt iedere speler het eigen spelersgebied in.
- Neem een spelersbord.
- Neem 30 pond uit de bank.
- Kies een gekleurde personagetegel.
- Leg de verbindingstegels in jouw kleur voor je neer.
- Stapel de industrietegels in jouw kleur op de bijbehorende vakken van je spelersbord. Het gaat om katoenfabrieken, havens, scheepswerven, ijzerfabrieken en kolenmijnen. De kant met de zwarte bovenhelft ligt naar onderen.
- Zet je puntenmarkering op het vakje 0 van het voortgangsspoor.
- Zet je inkomenmarkering op het vakje 10 van datzelfde spoor.
- Trek 8 kaarten van de trekstapel. Je houdt je hand geheim.
- Houd ruimte vrij in je spelersgebied voor je aflegstapel.
Als iedereen klaar is, schud je alle personagetegels en leg je ze in willekeurige volgorde op het beurtvolgordespoor.
Spelverloop
Elk tijdperk bestaat uit een reeks rondes die doorloopt tot zowel de trekstapel als alle handen leeg zijn. In een spel met vier spelers zijn dat 8 rondes per tijdperk, met drie spelers 9 en met twee spelers 10. Binnen een ronde spelen de spelers hun beurt in de volgorde van de personagetegels op het beurtvolgordespoor.
Je beurt
In je beurt voer je twee acties uit. De eerste ronde van het kanaaltijdperk is de uitzondering, want dan doet iedereen maar één actie.
Voor elke actie leg je een kaart uit je hand open bovenop je aflegstapel. Alleen de bouwactie stelt eisen aan die kaart, bij alle andere acties mag je elke willekeurige kaart afleggen. Je mag ook passen, maar ook dan leg je per gepaste actie een kaart af.
Al het geld dat je in je beurt uitgeeft, leg je bovenop je eigen personagetegel op het beurtvolgordespoor. Zo blijft zichtbaar wie er deze ronde het meest heeft uitgegeven. Na je acties vul je je hand weer aan tot 8 kaarten. Zodra de trekstapel leeg is, slinkt je hand elke ronde tot je geen kaarten meer hebt.
Let op, in het kanaaltijdperk horen de kaarten onder de decktegel niet bij de trekstapel. Die mag je nog niet gebruiken.
De vijf acties
Je mag dezelfde actie twee keer in dezelfde beurt uitvoeren.
Bouwen (Build) laat je een industrietegel op het bord plaatsen. Je betaalt de kosten en verbruikt de benodigde kolen en ijzer.
Netwerk (Network) breidt je kanaal- of spoornetwerk uit met verbindingstegels.
Ontwikkelen (Develop) haalt industrietegels van je spelersbord, zodat je bij de sterkere tegels eronder komt.
Verkopen (Sell) draait je gebouwde katoenfabrieken om, via een haven of via de verre katoenmarkt.
Lening (Loan) levert je 10, 20 of 30 pond op en verlaagt je inkomen met 1, 2 of 3 niveaus.
Bouwen
Voor een bouwactie heb je een passende kaart nodig. Een locatiekaart laat je elke industrietegel bouwen in de stad die op de kaart staat, ook als die stad buiten je netwerk ligt. Een industriekaart laat je de afgebeelde industrie bouwen in een locatie die wél deel uitmaakt van je netwerk. Je mag ook twee willekeurige kaarten afleggen en die samen als één locatiekaart beschouwen. Dat kost je allebei je acties, waarna je je hand weer met twee kaarten aanvult.
Heb je helemaal geen industrie- of verbindingstegels op het bord staan, dan mag je als actie ook een industriekaart afleggen om die industrie te bouwen in elke locatie met een vrij vakje dat het bijbehorende symbool toont.
Bij het bouwen neem je altijd de bovenste, dus laagste, tegel van de gekozen industrie van je spelersbord. Je legt hem met de zwarte bovenhelft naar beneden op een onbebouwd vakje. Heeft de locatie een vakje met alleen het symbool van jouw industrie, dan gebruik je dat. Anders leg je de tegel op een vakje dat jouw symbool deelt met een andere industrie. Toont geen enkel vrij vakje jouw symbool, dan mag je daar niet bouwen. De enige uitzondering is overbouwen.
De kosten staan links naast het tegelvak op je spelersbord. Je legt het geld op je personagetegel en verbruikt het gevraagde ijzer en de gevraagde kolen. Vraagt een tegel om kolen, dan moet de locatie waar je bouwt verbonden zijn met een kolenbron.
Bouw je een kolenmijn of een ijzerfabriek, dan leg je er meteen zoveel blokjes op als rechtsonder op de tegel staat.
Kolen en ijzer naar de markt brengen
Bouw je een kolenmijn die verbonden is met het handelssymbool van de markt, of bouw je een ijzerfabriek, dan verhuizen de blokjes direct zo ver mogelijk naar de bijbehorende markt. Bij een ijzerfabriek gebeurt dat altijd, ook zonder verbinding. Je vult daarbij eerst de duurste vakjes. Voor elk blokje krijg je het bedrag dat links naast dat marktvakje staat. Verdwijnt het laatste blokje van je tegel, dan draai je de tegel om en schuif je je inkomenmarkering het aantal vakjes op dat rechtsonder op de tegel staat.
Blokjes gaan alleen naar de markt op het moment dat de tegel wordt gebouwd. Later verkopen kan niet meer.
Bouwen per tijdperk
In het kanaaltijdperk mag je maar één eigen industrietegel per locatie hebben. Een andere speler mag wel in diezelfde locatie bouwen. In het spoortijdperk vervalt die beperking en mag je meerdere tegels in één locatie plaatsen.
Tegels met een kanaalsymbool links naast hun vak op je spelersbord kun je in het spoortijdperk niet meer bouwen. Wil je bij de tegels eronder komen, dan haal je ze weg met de ontwikkelactie. Scheepswerftegels met een slotsymbool kun je nooit bouwen. Ook die verdwijnen alleen via de ontwikkelactie, en je moet ze weghalen voordat je bij de betere scheepswerven kunt.
Overbouwen
Soms mag je een al geplaatste industrietegel vervangen door een hogere tegel van dezelfde industrie. De volledige bouwkosten betaal je gewoon.
Vervang je je eigen tegel, dan mag dat bij elke industrie. Liggen er nog ijzer- of kolenblokjes op, dan gaan die terug naar de algemene voorraad.
Vervang je een tegel van een tegenstander, dan kan dat alleen bij een kolenmijn of een ijzerfabriek. Bovendien mag er op het hele bord geen enkel blokje van die grondstof meer liggen, ook niet op de bijbehorende markt.
Overbouwde tegels gaan terug in de doos en leveren geen punten meer op. Inkomen en punten die de eigenaar eerder al kreeg, blijven wel staan.
Netwerk
Je legt een verbindingstegel op een onbebouwde lijn op het bord. Die lijn moet grenzen aan een locatie die deel uitmaakt van je netwerk.
In het kanaaltijdperk leg je alleen kanaalverbindingen, maximaal één per actie, voor 3 pond.
In het spoortijdperk leg je alleen spoorverbindingen. Eén spoor kost 5 pond, twee sporen in dezelfde actie kosten samen 15 pond. Voor elk spoor verbruik je 1 kolen. Je plaatst de sporen één voor één, en elk spoor moet na plaatsing verbonden zijn met een kolenbron.
Ontwikkelen
Je haalt 1 of 2 industrietegels van je spelersbord en legt ze terug in de doos. Je verwijdert ze één voor één, en steeds moet het de laagste beschikbare tegel van die industrie zijn. De twee tegels hoeven niet van dezelfde industrie te zijn. Voor elke verwijderde tegel verbruik je 1 ijzer.
Verkopen
Kies een van je gebouwde katoenfabrieken die nog niet is omgedraaid. Je verkoopt via een haven of via de verre katoenmarkt.
Bij verkoop via een haven moet je katoenfabriek verbonden zijn met een nog niet omgedraaide haventegel. Die haven mag van elke speler zijn. Je draait de haven om en de eigenaar schuift zijn inkomenmarkering het aantal vakjes op dat rechtsonder op de haventegel staat.
Bij verkoop aan de verre katoenmarkt moet je katoenfabriek verbonden zijn met een handelssymbool. Dat symbool staat op alle haventegels, omgedraaid of niet, en op enkele locaties langs de rand van het bord. Verkopen kan alleen als de markering van de verre katoenmarkt niet op het X-vakje staat. Je draait de bovenste tegel van de verre katoenmarkt om en legt hem op de aflegplek. Daarna schuif je de marktmarkering het aantal vakjes op dat onderaan op de omgedraaide tegel staat, en verhoog je je eigen inkomen met het aantal vakjes dat het inkomensymbool links van de marktmarkering toont. Komt de markering op het X-vakje terecht, dan stopt je verkoopactie meteen en draai je je katoenfabriek niet om.
Gebruik je een nog niet omgedraaide haven alleen als verbinding naar de verre katoenmarkt, dan blijft die haven liggen zoals hij ligt.
Zolang de actie doorloopt, draai je daarna je katoenfabriek om en verhoog je je inkomen met het aantal vakjes rechtsonder op die tegel. Met dezelfde verkoopactie mag je dit herhalen voor al je andere katoenfabrieken, en per fabriek kies je opnieuw tussen een haven en de verre katoenmarkt.
Lening
Je neemt 10, 20 of 30 pond uit de bank en schuift je inkomenmarkering 1, 2 of 3 inkomenniveaus terug, dus geen losse vakjes. Je zet de markering op het hoogste vakje binnen het nieuwe, lagere niveau. Je mag geen lening nemen die je inkomen onder niveau -10 zou brengen. Leningen los je nooit af.
In de laatste vier rondes van het spoortijdperk mag je geen lening meer nemen. Dat moment herken je aan de decktegel. Zodra die met Nathan Rothschild naar boven tevoorschijn komt, is de volgende ronde de laatste waarin lenen nog kan. Leg de tegel dan naast de bank. Daarna draai je hem om naar de kant met Stephenson’s Rocket als teken dat lenen niet meer mag.
Netwerk, verbindingen en grondstoffen
Je netwerk
Een locatie hoort bij je netwerk als er minstens één eigen industrietegel staat, of als de locatie grenst aan minstens één van je verbindingstegels.
Verbonden locaties
Twee locaties zijn met elkaar verbonden als je een route van verbindingstegels kunt volgen van de ene naar de andere. Van wie die tegels zijn, maakt niet uit.
Kolen verbruiken
Kolen heb je nodig voor spoorverbindingen en voor bepaalde industrietegels. Wie kolen wil verbruiken, moet met de tegel of de spoorlijn verbonden zijn met een kolenbron, en die verbinding wordt gecontroleerd nadat de tegel is geplaatst.
Je pakt eerst uit de dichtstbijzijnde verbonden kolenmijn die nog niet is omgedraaid, ongeacht van wie die mijn is. Dichtstbij betekent het kleinste aantal verbindingstegels ertussen. Liggen meerdere mijnen even dichtbij, dan kies je zelf. Raakt een mijn leeg terwijl je meer nodig hebt, dan ga je naar de volgende. Kolen uit een mijn zijn gratis.
Ben je met geen enkele beschikbare kolenmijn verbonden, dan koop je kolen van de kolenmarkt, te beginnen bij de goedkoopste prijs. Daarvoor heb je wel een verbinding met een handelssymbool nodig. Is de markt leeg, dan koop je kolen voor 5 pond per stuk.
IJzer verbruiken
IJzer heb je nodig voor de ontwikkelactie en voor bepaalde industrietegels. Voor ijzer is geen verbinding nodig.
Je pakt uit elke ijzerfabriek die nog niet is omgedraaid, van welke speler dan ook, en die hoeft niet de dichtstbijzijnde te zijn. Heb je meerdere ijzer nodig, dan mag je die uit verschillende fabrieken halen. IJzer uit een fabriek is gratis.
Ligt er nergens meer ijzer op een niet omgedraaide fabriek, dan koop je van de ijzermarkt, te beginnen bij de goedkoopste prijs. Is ook die leeg, dan betaal je 5 pond per ijzer.
Verbruikte blokjes gaan altijd terug naar de algemene voorraad.
Tegels omdraaien
Omgedraaide industrietegels hebben een zwarte bovenhelft met een puntensymbool linksonder, en alleen die tegels scoren aan het einde van een tijdperk.
Katoenfabrieken en havens draai je om met een verkoopactie. Kolenmijnen en ijzerfabrieken draaien om zodra het laatste blokje eraf is, wat vaak in de beurt van een tegenstander gebeurt. Scheepswerven draaien meteen om als je ze bouwt.
Elke keer dat een van je tegels omdraait, schuif je je inkomenmarkering direct het aantal vakjes op dat rechtsonder op die tegel staat. Het gaat om vakjes, niet om niveaus. Boven inkomenniveau 30 kun je niet uitkomen.
Einde van de ronde
Zodra iedereen zijn beurt heeft gehad, werk je twee zaken af.
Eerst bepaal je de nieuwe beurtvolgorde. Wie deze ronde het minste geld uitgaf, begint volgende ronde, en wie het meeste uitgaf, is als laatste aan de beurt. Gaven spelers precies evenveel uit, dan houden zij hun onderlinge volgorde. Daarna gaat al het geld van de personagetegels terug naar de bank.
Vervolgens int iedereen inkomen. Je neemt geld uit de bank ter hoogte van je inkomenniveau, af te lezen op de munt naast je inkomenmarkering. In de allerlaatste ronde van het spel vervalt deze stap.
Is je inkomen negatief, dan betaal je dat bedrag juist aan de bank. Kun je dat niet, dan haal je een of meer eigen industrietegels van het bord, die elk de helft van hun bouwkosten opleveren, naar beneden afgerond. Die tegels zijn uit het spel en geld dat je overhoudt, mag je houden. Je stopt met verwijderen zodra je genoeg hebt. Om een andere reden dan een tekort mag je nooit tegels verkopen. Lukt het helemaal niet om te betalen, dan verlies je 1 punt per pond dat je tekortkomt, voor zover je nog punten hebt.
Einde van een tijdperk
Een tijdperk eindigt na de ronde waarin alle spelers hun laatste handkaarten hebben gebruikt. Dan scoor je in deze volgorde.
- Verbindingen. Voor elk van je verbindingstegels krijg je 1 punt per puntensymbool in de aangrenzende locaties. Je haalt je verbindingstegels van het bord terwijl je ze scoort.
- Omgedraaide industrietegels. Zodra alle verbindingen weg zijn, tel je de punten linksonder op je omgedraaide industrietegels op het bord. Tegels die nog niet zijn omgedraaid, leveren niets op.
Kom je boven de 100 punten uit, dan begin je gewoon aan een tweede rondje over het voortgangsspoor.
Extra stappen na het kanaaltijdperk
- Haal alle industrietegels van niveau 1 van het bord en leg ze terug in de doos. Tegels op spelersborden blijven liggen, en tegels van niveau 2 of hoger blijven gewoon op het bord staan.
- Zet de markering van de verre katoenmarkt terug op het bovenste vakje. Schud de afgelegde markttegels samen met de tegels die nog op het trekvak lagen en leg ze gesloten terug.
- Schud de kaarten van onder de decktegel samen met alle aflegstapels en leg ze als nieuwe gesloten trekstapel op het bord.
- Iedereen trekt 8 nieuwe kaarten.
- Schuif de decktegel met Nathan Rothschild naar boven onderin de trekstapel, zo dat er twee kaarten per speler onder liggen.
Extra stap na het spoortijdperk
- Tel je geld. Voor elke 10 pond in je spelersgebied krijg je 1 punt.
Wie wint
Na de scoring van het spoortijdperk wint de speler met de meeste punten. Bij een gelijke stand kijk je eerst naar het hoogste inkomen en daarna naar het meeste geld. Blijft het gelijk, dan delen die spelers de winst.
Introductiespel
Omdat Brass: Lancashire een stevig spel is, kun je een kortere eerste versie spelen. Je speelt dan alleen het kanaaltijdperk, inclusief de gewone scoring aan het einde ervan. Daarna scoor je nog drie dingen extra.
- Geld. 1 punt per 4 pond in je spelersgebied, tot maximaal 15 punten.
- Inkomen. Punten gelijk aan je inkomenniveau. Sta je negatief, dan verlies je punten.
- Industrietegels. Alle tegels van niveau 2 of hoger leveren hun punten een tweede keer op.
Klassieke regels
Roxley raadt de regels hierboven aan, maar wie het originele spel wil spelen, kan twee oude regels terughalen.
De virtuele verbinding houdt in dat je met een industriekaart in Birkenhead mag bouwen zodra Liverpool deel uitmaakt van je netwerk. Ook dan geldt dat een locatie die kolen vraagt, verbonden moet zijn met een kolenbron. Kolen reizen namelijk niet over de virtuele verbinding.
De klassieke dekopbouw voor drie en vier spelers werkt zonder de vaste lijst van te verwijderen kaarten. Je slaat stap 2 van de bordvoorbereiding over. In plaats van stap 4 schuif je de decktegel onderin de trekstapel met 9 kaarten eronder bij drie spelers of 6 kaarten bij vier spelers. Als je aan het begin van het spoortijdperk de trekstapel opnieuw schudt, haal je er 6 kaarten uit bij drie spelers of 2 kaarten bij vier spelers en leg je die terug in de doos.
Variant voor twee spelers uit de community
Lang voordat Roxley zijn eigen tweespelersregels maakte, ontwikkelde de Brass-community een eigen variant. Die is met de huidige regels overbodig, maar zit nog in de doos.
Je legt het bord op de alternatieve kaart met minder locaties. Het spelersaantal op de kaarten negeer je. In plaats daarvan maak je een dek van 40 kaarten door alle kaarten zonder tandwielsymbool rechtsonder te verwijderen. Bij de verre katoenmarkt haal je alle tegels zonder tandwielsymbool aan de linkerkant weg, zodat één tegel met -1, één met -3 en beide tegels met 0 overblijven. Verder start iedere speler met 25 pond in plaats van 30 pond.
