De tunnel is nog twee kaarten van het goud verwijderd wanneer je buurman er een doodlopende gang tegenaan legt. Hij had niets anders in zijn hand, zegt hij. In Saboteur weet je nooit of zo’n excuus klopt, want tussen de dwergen die samen naar goud graven zitten er een paar die de boel stiekem laten mislukken.
Saboteur is een kaartspel met verborgen rollen voor drie tot tien spelers, bedacht door de Belgische ontwerper Frederic Moyersoen. Het verscheen in 2004 bij Amigo en de Nederlandse editie is van 999 Games. Ruim twintig jaar later ligt het nog steeds in de winkel en zijn de spelregels op een paar punten aangescherpt. In deze review lees je hoe het graven en saboteren werkt en met welke groep je er het meeste plezier aan beleeft.
Een mijn waarin niemand te vertrouwen is
Het verhaal is snel verteld. Een groep dwergen hakt zich een weg door een berg omdat er ergens diep in de rots goud ligt. De meeste dwergen zijn eerlijke goudzoekers, maar een paar zijn saboteurs die liever zien dat de schat onvindbaar blijft. Welke rol je hebt staat op een dwergenkaart die je aan het begin van de ronde gedekt krijgt en tot het einde geheimhoudt.
Dat thema zit in bijna elke kaart. Met gangenkaarten leg je samen een tunnelstelsel op tafel dat bij de startkaart met de ladder begint en naar drie gedekte doelkaarten toe groeit. Op één daarvan staat de schat en op de andere twee alleen een brok steen. De actiekaarten sluiten daar logisch op aan, want met een kapot houweel of een gedoofde lantaarn kan een dwerg niet verder graven. Een instorting haalt een stuk gang weg en met een verkenningskaart bekijk je stiekem een doelkaart. Door die herkenbare plaatjes hoef je na de eerste ronde bijna niets meer op te zoeken.
De doos is klein en bevat alleen 110 kaarten en de spelregels. Een spelbord is er niet, want het tunnelstelsel dat jullie leggen is het bord. Houd daar rekening mee als je een tafel kiest om aan te spelen, omdat er zeven kaartbreedtes tussen de startkaart en de doelkaarten zitten en de gangen alle kanten op kunnen groeien. De illustraties zijn vrolijk en cartoonesk, waardoor het spel er ondanks al het gesaboteer vriendelijk uitziet.
Spelmateriaal
- 44 gangenkaarten, waaronder 1 startkaart en 3 doelkaarten
- 27 actiekaarten
- 28 goudkaarten
- 11 dwergenkaarten (7 goudzoekers en 4 saboteurs)
- Spelregels
Opzet van het spel
- Sorteer de kaarten per soort in gangenkaarten, actiekaarten, goudkaarten en dwergenkaarten.
- Neem de dwergenkaarten die bij jullie spelersaantal horen en leg de rest terug in de doos.
- 3 spelers: 1 saboteur en 3 goudzoekers
- 4 spelers: 1 saboteur en 4 goudzoekers
- 5 spelers: 2 saboteurs en 4 goudzoekers
- 6 spelers: 2 saboteurs en 5 goudzoekers
- 7 spelers: 3 saboteurs en 5 goudzoekers
- 8 spelers: 3 saboteurs en 6 goudzoekers
- 9 spelers: 3 saboteurs en 7 goudzoekers
- 10 spelers: alle 11 dwergenkaarten
- Schud deze dwergenkaarten en geef iedere speler er één gedekt. Bekijk je kaart in het geheim en leg hem gedekt voor je neer. Er blijft één kaart over, die je ongezien opzij legt.
- Leg de startkaart open op tafel. Schud de drie doelkaarten en leg ze gedekt onder elkaar, op zeven kaartbreedtes van de startkaart en met steeds één kaartlengte ruimte ertussen.
- Schud de overige 40 gangenkaarten samen met de actiekaarten en geef iedere speler handkaarten. Met 3 tot 5 spelers zijn dat er 6, met 6 of 7 spelers 5 en met 8 tot 10 spelers 4.
- Leg de rest als gedekte trekstapel neer en houd ernaast ruimte vrij voor de aflegstapel.
- Schud de goudkaarten en leg ze als gedekte stapel opzij.
- De jongste speler begint.
Hoe speel je Saboteur?
Een potje Saboteur bestaat uit drie rondes. Na elke ronde krijgt de winnende groep goudkaarten en na de derde ronde wint de speler met de meeste goudstukken. Je speelt dus in teams, maar er is maar één winnaar.
Als goudzoeker wil je een ononderbroken gang leggen van de startkaart naar de doelkaart met de schat. Als saboteur probeer je dat te voorkomen tot de kaarten op zijn, liefst zonder dat iemand doorheeft wat je aan het doen bent.
In je beurt speel je precies één kaart uit je hand en trek je daarna een nieuwe kaart van de trekstapel. Meestal is dat een gangenkaart die je aan het tunnelstelsel legt. Die kaart moet grenzen aan een kaart die er al ligt en de gangen moeten aan alle zijden op elkaar aansluiten. Je mag een kaart niet dwars leggen en de nieuwe kaart moet via de gangen verbonden zijn met de startkaart. Binnen die regels kan een saboteur nog genoeg kwaad doen, bijvoorbeeld door een bocht de verkeerde kant op te sturen of een doodlopende gang te leggen.
In plaats van een gangenkaart kun je een actiekaart spelen. Beschadigd gereedschap leg je open voor een andere speler neer, waarna die speler geen gangenkaarten meer mag leggen zolang de kaart er ligt. Er zijn drie soorten gereedschap en van elke soort kan er maar één kapotte versie voor je liggen. Met een reparatiekaart die hetzelfde gereedschap toont haal je zo’n kaart weer weg, bij jezelf of bij iemand anders. Een instorting verwijdert een gangenkaart naar keuze uit het tunnelstelsel, met uitzondering van de startkaart en de doelkaarten. Met een verkenningskaart bekijk je in het geheim één doelkaart, die je daarna gedekt teruglegt.
Kun of wil je geen kaart spelen, dan pas je door een kaart gedekt op de aflegstapel te leggen. Zodra de trekstapel op is, trek je geen kaarten meer en speelt iedereen zijn hand leeg.
Een ronde kan op twee manieren eindigen. Als iemand een gang legt die een doelkaart bereikt, draait die speler de doelkaart om. Bij de schat is de ronde meteen voorbij en hebben de goudzoekers gewonnen, terwijl het graven bij een steen gewoon doorgaat. De ronde stopt ook wanneer niemand meer kaarten heeft. Is de schat op dat moment nog niet gevonden, dan winnen de saboteurs.
Daarna draait iedereen zijn dwergenkaart om. Bij winst voor de goudzoekers trek je evenveel goudkaarten als er goudzoekers meededen. De speler die de schat bereikte kiest als eerste een kaart en geeft de rest tegen de klok in door, tot elke goudzoeker één kaart heeft. Op die kaarten staan één tot drie goudstukken, dus vooraan in de rij zitten loont. De saboteurs krijgen bij winst een vast aantal goudstukken dat afhangt van hun aantal. Een saboteur die alleen speelde krijgt er vier, bij twee of drie saboteurs zijn het er drie per persoon en bij vier saboteurs twee.
Voor de volgende ronde schud je alle dwergenkaarten opnieuw en krijgt iedereen een nieuwe rol. De goudkaarten die je al hebt houd je geheim tot het einde van het spel.
De volledige speluitleg is terug te lezen in de spelregels. Of bekijk de video met speluitleg hieronder.
Veel wantrouwen, weinig zekerheid
Op de doos staat dat je Saboteur met drie tot tien spelers speelt, maar aan tafel is dat bereik smaller. Met drie of vier spelers doet er hooguit één saboteur mee en soms zelfs geen enkele, omdat er altijd één dwergenkaart ongezien opzij gaat. Die ene saboteur staat er alleen voor en valt meestal na twee verdachte kaarten door de mand. Vanaf vijf spelers kunnen er twee saboteurs zijn die van elkaar niet weten dat ze samenwerken. Dan wordt het gissen leuker, omdat een vreemde kaart van meerdere kanten kan komen en niemand zeker weet hoeveel saboteurs er meedoen.
Door die grotere groepen loopt de speelduur wel op. Met vijf spelers haal je de dertig minuten die op de doos staan, terwijl drie rondes met acht of meer spelers eerder drie kwartier duren omdat iedereen meer praat en beschuldigt. De rondes zelf blijven kort en dat maakt het spel geschikt voor kinderen vanaf acht jaar. Zij snappen het leggen van gangen meteen, al vinden ze het vaak lastiger om als saboteur hun gezicht in de plooi te houden. De uitleg duurt een minuut of vijf, want een beurt bestaat uit één kaart spelen en één kaart trekken. Alleen het verbod op dwars leggen en de verdeling van het goud vragen de eerste keer om wat extra uitleg.
Achter die eenvoudige beurt zit meer afweging dan je zou verwachten, vooral als saboteur. Als je te vroeg toeslaat, liggen er binnen een rondje drie stuks kapot gereedschap voor je en doe je de rest van de ronde niets meer. Wacht je te lang, dan ligt de gang er al. Een handige saboteur graaft daarom eerst braaf mee en bewaart zijn instorting tot de tunnel één kaart van de schat verwijderd is. Als goudzoeker moet je vooral kiezen welke doelkaart je vertrouwt. Iemand die een verkenningskaart speelt en daarna roept dat het goud bovenaan ligt, kan de waarheid spreken of de hele groep de verkeerde kant op sturen. Omdat er maar één winnaar is, zijn goudzoekers ook elkaars concurrenten. De speler die de laatste kaart legt mag als eerste een goudkaart kiezen en dat is soms reden genoeg om vlak voor het einde het houweel van een medestander kapot te maken.
Tegenover die keuzes staat een geluksfactor die sterk aanwezig is. Je speelt met de kaarten die je trekt en een goudzoeker met een hand vol doodlopende gangen ziet er al snel uit als een saboteur. Heb je kapot gereedschap voor je liggen en komt er geen reparatiekaart langs, dan gooi je een paar beurten lang alleen kaarten weg. Bij de goudverdeling speelt het toeval opnieuw mee, omdat de goudkaarten niet evenveel waard zijn en je ze blind van de stapel trekt. In de huidige spelregels krijgt elke goudzoeker wel precies één goudkaart, terwijl in de oudere regels sommige goudzoekers er twee kregen. Dat scheelt, maar na drie rondes wint nog steeds vaak de speler die twee keer in het winnende team zat en bij het kiezen vooraan in de rij stond.
Dat toeval stoort minder dan je zou denken, omdat het plezier vooral in de gesprekken aan tafel zit. Elke kaart die iemand legt zegt iets over zijn rol en daarom kijk je ook buiten je eigen beurt mee. Een bocht die van het goud af draait levert meteen commentaar op en wie een medespeler beschuldigt, krijgt de vraag terug waarom hij zelf al twee beurten past. Met de gereedschapskaarten kun je elkaar rechtstreeks blokkeren, waardoor de interactie hoog is en af en toe plagerig wordt.
Die gesprekken houden het spel ook na veel potjes overeind, want de rollen en het tunnelstelsel zijn elke ronde anders. Het basisspel kent wel maar twee rollen en vier soorten actiekaarten. Een vaste groep heeft elkaars trucs daardoor na een tijd door en kan dan uitwijken naar de uitbreiding met extra rollen.
Hoe voller de tafel, hoe beter
Saboteur komt het best tot zijn recht in een groep die graag praat en plaagt. Dat kan een gezin met kinderen vanaf een jaar of acht zijn, maar net zo goed een vriendengroep die zelden spellen speelt. Niemand hoeft zich af te vragen of hij zijn beurt goed doet, omdat er maar één kaart op tafel komt en de rest van de groep er toch iets van vindt. Het doosje past in een jaszak en kost weinig, dus het gaat makkelijk mee naar een feestje of op vakantie.
Houd je van plannen en controle, dan is dit spel te grillig voor je. Je handkaarten bepalen wat je kunt doen en één instorting van een ander haalt een gang weg waar de groep vijf beurten aan heeft gewerkt. Spelers die slecht tegen een onterechte beschuldiging kunnen, of die bluffen vervelend vinden, beleven hier weinig plezier aan.
Het ideale spelersaantal ligt tussen zes en acht. Dan zitten er meestal twee of drie saboteurs aan tafel en komt iedereen nog vaak genoeg aan de beurt. Met negen of tien spelers heb je maar vier handkaarten en kom je ongeveer half zo vaak aan de beurt als met vijf spelers, waardoor je invloed op de tunnel klein wordt. Zit je met drie of vier spelers aan tafel, dan kun je beter een ander spel pakken.
Meer spellen met een geheime rol
Het bekendste spel met verborgen rollen in Nederland en Vlaanderen is De Weerwolven van Wakkerdam. Ook daar zoekt een grote groep naar een paar verraders, maar je hebt een spelleider nodig en spelers vallen tijdens het spel af. In Saboteur blijft iedereen tot het einde meedoen en heb je kaarten in je hand waarmee je iets kunt doen, wat het voor stillere spelers makkelijker maakt.
Machiavelli is een stap zwaarder. Je kiest daar elke ronde in het geheim een nieuw personage en probeert te raden welke rol de anderen hebben genomen, terwijl je met goud een stad bouwt. Dat spel vraagt om meer nadenken en duurt langer.
Wil je Saboteur met zijn tweeën spelen, dan is er Saboteur: Het Duel. Voor groepen die het basisspel door en door kennen voegt Saboteur: De Uitbreiding nieuwe rollen en kaarten toe.
Conclusie
Saboteur is na ruim twintig jaar nog altijd een van de eenvoudigste manieren om met een grote groep een spel met verborgen rollen te spelen. Je legt de regels in vijf minuten uit en daarna doet het wantrouwen aan tafel de rest, omdat elke doodlopende gang en elk kapot houweel een beschuldiging uitlokt. De geluksfactor is wel sterk aanwezig, want je handkaarten en de goudkaart die je krijgt bepalen voor een groot deel wie er na drie rondes wint. Voor drie of vier spelers is het minder geschikt, omdat één saboteur te snel door de mand valt. Met zes tot acht spelers die tegen een plaagstootje kunnen krijg je voor weinig geld een half uur vol gelach en valse beschuldigingen.
Toegankelijkheid: ★★★★★
Een beurt bestaat uit één kaart spelen en één kaart trekken, dus ook kinderen van acht doen meteen mee.
Tactiek: ★★☆☆☆
Je kiest vooral het moment waarop je toeslaat en welke medespeler je gelooft.
Geluk: ★★★★☆
Je handkaarten, je rol en de waarde van je goudkaart heb je niet in de hand.
Interactie: ★★★★★
Je blokkeert elkaar met kapot gereedschap en de hele tafel bemoeit zich met elke kaart.
BRDGMZ ontving van de uitgever een recensie-exemplaar van Saboteur. Dit heeft geen invloed op ons oordeel. Lees er meer over in ons reviewbeleid.
