Kaas & Wijn – Spelregels en Speluitleg

Hieronder lees je hoe je Kaas & Wijn speelt. Deze uitleg is gebaseerd op de officiële spelregels van 999 Games. Kaas & Wijn is een strategisch spel voor twee spelers van Scott Almes. Jullie runnen allebei een boerderij in Bourgondië waar wijn en kaas gemaakt wordt. De percelen, de wijngaarden en de werkers delen jullie samen, maar de opbrengst houdt ieder voor zich.

Doel van het spel

Een potje duurt twee jaar. In die tijd verzamel je ingrediënten, maak je wijn en kaas en verkoop je die. Aan het einde tel je apart op wat je met kaas hebt verdiend en wat je met wijn hebt verdiend. Alleen het laagste van die twee bedragen telt als je eindscore. Je moet beide producten dus in evenwicht houden. De speler met de hoogste eindscore wint.

Voorbereiding

1. Leg het spelbord horizontaal tussen jullie in. Aan jouw kant ligt je eigen boerderij, herkenbaar aan je familiewapen. Daar vind je je verwerkingsplaatsen voor ingrediënten en je keldervelden. In het midden liggen het kalenderspoor, de huisvestingsvelden, het geldspoor en het perceelraster. Langs één rand ligt het kaartenaanbod met drie velden voor wijnkaarten en drie velden voor kaaskaarten.
2. Schud de vier huisvestingskaarten “Samenwerken” en leg er telkens één open op het eerste, derde en vijfde huisvestingsveld. Schud daarna de vier kaarten “Alleen zwoegen” en leg er één open op het tweede en vierde huisvestingsveld. Draai de kaarten zo dat elke speler aan zijn kant vijf huizen met zijn eigen familiewapen heeft. Dat zijn je eigen huizen. De drie overgebleven huisvestingskaarten gaan terug in de doos.
3. Kies een kleur en zet de twee banken van die kleur op het bijbehorende symbool op het kalenderspoor. Neem daarna van elk van de vier andere kleuren één bank en verdeel die naar keuze over de vier huizen van de ene boerderij in de rij naast het perceelraster. Het huis aan de buitenrand blijft leeg. De vier banken die nog over zijn, verdeel je willekeurig over de vier huizen van de andere boerderij, tegenover de banken die er al staan. Zet ten slotte op elk van de tien banken een werker in dezelfde kleur.
4. Zet de wijnstenen en de kaasstenen op het startveld van het geldspoor, in het deel met het familiewapen van hun eigenaar.
5. Leg de 70 ingrediëntstenen als voorraad naast het spelbord. Leg op elk van de drie bonusvelden langs het geldspoor één ingrediëntsteen. Elke speler zet op zijn boerderij één steen op de verwerkingsplaats voor witte druiven, één op die voor rode druiven en twee op die voor melk.
6. Zet de fasensteen op het eerste veld van het kalenderspoor.
7. Schud de 24 wijnkaarten. Geef elke speler drie kaarten gedekt en leg er drie open op de wijnvelden van het kaartenaanbod. De rest leg je als gedekte trekstapel naast het aanbod. Doe daarna hetzelfde met de 24 kaaskaarten. Elke speler neemt zijn zes kaarten in de hand.
8. Elke speler legt de kaart “Dichte kelder” met zijn familiewapen op zijn meest rechtse kelderveld, naast het veld met de zilveren munt. Dat kelderveld kun je pas gebruiken als je de kaart hebt verwijderd.
9. De ene speler neemt de beurtvolgordekaart met de 1, de andere speler die met de 2.

Spelverloop

Het kalenderspoor laat het hele spel zien. Een potje duurt twee jaar, die allebei uit een lente, zomer, herfst en winter bestaan. Elk seizoen telt twee of drie fasen. De fasensteen geeft aan in welke fase jullie zitten. Zodra een fase is afgehandeld, schuif je de steen een veld op en begint de volgende fase.

Ingrediënten en verwerkingsplaatsen

Om wijn- en kaaskaarten te kunnen spelen heb je ingrediënten nodig. Welke ingrediënten een kaart kost, zie je linksonder op de kaart. Er zijn zeven soorten. Voor wijn zijn dat witte druiven, rode druiven, gist en suiker. Voor kaas gaat het om zout, culturen en melk.

Elk ingrediënt heeft een eigen verwerkingsplaats op je boerderij. Elke ingrediëntsteen die daar staat, telt als één ingrediënt van die soort. Het aantal stenen is onbeperkt. Raakt de voorraad op, gebruik dan ander materiaal als vervanging.

Het perceelraster

Het perceelraster bestaat uit 17 percelen en 3 waterkuilen. Vijftien percelen leveren een vast ingrediënt op. Vijf daarvan geven melk, drie geven witte druiven, drie geven rode druiven, twee geven suiker en twee geven zout. Op de twee laboratoriumpercelen kies je zelf of je gist of culturen krijgt. De waterkuilen zijn geen percelen. Je mag er nooit een werker op zetten.

Lente

Eerste fase: werkers naar de percelen sturen

In deze fase haal je ingrediënten van het perceelraster. In je beurt neem je een werker van een van je eigen huizen en zet je hem op een leeg perceel naar keuze. Daar levert hij meteen ingrediënten op.

De beurtvolgorde

De beurten lopen in een vast ritme. De speler met beurtvolgordekaart 1 doet de eerste beurt. Daarna doet de speler met kaart 2 de tweede en de derde beurt, de speler met kaart 1 de vierde en de vijfde beurt en zo verder, tot alle werkers op het perceelraster staan.

Dat ritme hangt samen met de kleuren van de werkers. Elke werker op jouw huizen vormt een koppel met de werker in dezelfde kleur op de huizen van je tegenstander. Die twee werkers worden altijd direct na elkaar ingezet. In een oneven beurt kies je dus zelf welke werker je inzet. In de even beurt daarna moet je tegenstander de werker in dezelfde kleur nemen. Kiest de speler met kaart 1 in de eerste beurt de blauwe werker, dan zet de andere speler in de tweede beurt ook zijn blauwe werker in. In de derde beurt mag die speler dan zelf een kleur kiezen.

Welke percelen leveren iets op?

Welke percelen je werker activeert, hangt af van de huisvestingskaart waar hij vandaan komt. Op die kaart staat een patroon van drie percelen naast elkaar. Het rode vakje in dat patroon is het perceel waar je de werker neerzet. De andere vakjes geven aan welke percelen ernaast meedoen. Je legt het patroon altijd vanuit je eigen kant van de tafel over het spelbord. Valt een deel van het patroon buiten het raster, dan activeer je minder dan drie percelen.

Hoeveel de geactiveerde percelen opleveren, hangt af van het soort huisvestingskaart.

• Alleen zwoegen. Het perceel waar je de werker neerzet, levert één ingrediënt op. Elk ander geactiveerd perceel levert één ingrediënt op als er geen werker op staat.
• Samenwerken. Het perceel waar je de werker neerzet, levert twee ingrediënten op. Elk ander geactiveerd perceel levert één ingrediënt op als er wel een werker op staat.

Voor elk ingrediënt dat je krijgt, neem je een steen uit de voorraad en zet je die op de bijbehorende verwerkingsplaats. Bij een laboratoriumperceel kies je per ingrediënt of het gist of culturen wordt. Zet je een werker van een Samenwerken-kaart op een laboratoriumperceel, dan krijg je daar dus twee gist, twee culturen of van elk één.

Je sluit je beurt af door de bank van die werker van de huisvestingskaart te nemen en als hoed op de werker te zetten. De werker blijft op zijn perceel staan tot de herfst. Staan alle banken als hoed op een werker, dan eindigt de fase.

In deze fase mag je geen etiketacties gebruiken. Dat geeft het doorgestreepte symbool op het kalenderspoor aan.

Tweede fase: productie en verkoop

In deze fase doen jullie om de beurt één actie. De speler met beurtvolgordekaart 1 begint. In je beurt kies je een van deze drie acties.

• A. Eén productie uitvoeren
• B. Een of meer kaarten uit je kelder verkopen
• C. De fase verlaten

A. Produceren

Een productie voer je in drie stappen uit.

1. Speel een wijn- of kaaskaart uit je hand open op een leeg kelderveld.
2. Betaal de kaart. Verplaats voor elk ingrediëntveld op de kaart één steen van de juiste soort van je verwerkingsplaatsen naar dat veld. Op elk ingrediëntveld moet uiteindelijk één steen liggen. Heb je een ingrediënt niet, dan kun je de 3:1-handel gebruiken (zie verderop).
3. Heb je betaald, dan voer je gratis een etiketactie naar keuze uit. Toont de kaart linksboven het symbool van een actiekaart, dan mag je in plaats daarvan de speciale actie van die kaart uitvoeren.

De stenen blijven op de kaart liggen. Ze verdwijnen er pas af naarmate de wijn of de kaas rijpt.

B. Verkopen

Voor je verkoopt, is het handig om de verschillende soorten kaarten te kennen. Zowel de wijnkaarten als de kaaskaarten zijn verdeeld in actiekaarten en gourmetkaarten.

• Actiekaarten hebben linksboven een symbool en een eigen speciale actie.
• Gourmetkaarten hebben geen speciale actie. Ze leveren meer op als je ze als gourmetpaar verkoopt. Een gourmetpaar bestaat uit een kaaskaart en een wijnkaart van hetzelfde gerecht. Leg je ze tegen elkaar, dan zie je samen het hele gerecht. Er zijn vier gerechten, namelijk pasta, quiche, steak en ratatouille.

Een kaart in je kelder is voltooid als er geen ingrediëntstenen meer op liggen. Ligt er nog minstens één steen op, dan is de kaart onvoltooid. Op elke kaart staat zowel een goudwaarde als een zilverwaarde. Welke van de twee telt, hangt af van hoe je de kaart verkoopt.

Als je voor verkopen kiest, mag je een of meer van de volgende verkopen na elkaar uitvoeren.

• Een voltooide actiekaart verkopen. Voer de speciale actie van de kaart één keer uit, als dat kan. Leg de kaart daarna gedekt op je veld met de gouden munt, bovenop kaarten die daar al liggen.
• Een voltooid gourmetpaar verkopen. Leg de twee kaarten tegen elkaar zodat ze het gerecht vormen. Het maakt niet uit op welke keldervelden ze lagen. Het paar toont hoeveel stappen je kaassteen en je wijnsteen op het geldspoor vooruit mogen. Je kiest zelf welke steen je eerst verplaatst. Leg daarna beide kaarten gedekt op je veld met de gouden munt.
• Eén voltooide gourmetkaart verkopen. Leg de kaart gedekt op je veld met de gouden munt. Je krijgt geen stappen of andere bonussen.
• Een onvoltooide kaart verkopen. Doe de stenen die nog op de kaart liggen terug in de voorraad en leg de kaart gedekt op je veld met de zilveren munt. Je voert geen actie uit en krijgt geen stappen.

Kaarten op je veld met de gouden munt zijn aan het einde hun goudwaarde waard. Kaarten op je veld met de zilveren munt tellen voor hun zilverwaarde. Je mag je eigen verkochte kaarten altijd bekijken.

C. De fase verlaten

Wil of kun je niets produceren of verkopen, dan moet je de fase verlaten. Je mag dan nog één keer etiketacties uitvoeren. Daarna kom je in deze fase niet meer aan de beurt. Je tegenstander gaat door met produceren en verkopen tot ook hij de fase verlaat. Daarna begint de derde fase.

Derde fase: opslag

Aan het einde van de lente moet je de ingrediënten opslaan die nog op je verwerkingsplaatsen staan. Je hebt maar weinig opslagvelden. Je kunt twee zout, twee suiker, één gist en één culturen bewaren. Druiven en melk kun je niet opslaan.

De speler met beurtvolgordekaart 1 verplaatst als eerste zijn stenen naar de opslagvelden. Ingrediënten die hij niet kan of wil opslaan, mag hij eerst nog op een andere manier gebruiken, bijvoorbeeld voor de 3:1-handel of een etiketactie. Wat daarna nog op zijn verwerkingsplaatsen staat, gaat terug naar de voorraad. Vervolgens doet de andere speler hetzelfde.

Daarna krijgt de speler met de meeste stenen op zijn opslagvelden beurtvolgordekaart 1. De andere speler neemt kaart 2. Bij een gelijke stand wisselen jullie de beurtvolgordekaarten om. Opgeslagen ingrediënten kun je later gewoon gebruiken.

Zomer

Eerste fase: rijping

In de zomer rijpen alle kaarten in je kelder precies twee keer. Van elke kaart in je kelder haal je daarom twee ingrediëntstenen af, die terug naar de voorraad gaan. Kun je van een kaart geen twee stenen afhalen omdat er te weinig op liggen, dan is die kaart overrijp. Dat geldt ook voor kaarten die al voltooid zijn. Je kunt dat eventueel nog met etiketacties voorkomen. Doe je dat niet, dan moet je de overrijpe kaart meteen gedekt op je veld met de zilveren munt leggen.

Jullie mogen deze fase tegelijk uitvoeren. Is de volgorde toch van belang, dan begint de speler met beurtvolgordekaart 1.

Tweede fase: speciale acties activeren

Te beginnen bij de speler met beurtvolgordekaart 1 mag elke speler de speciale actie van al zijn open actiekaarten in de kelder één keer uitvoeren, in een volgorde naar keuze.

Herfst

Eerste fase: werkers terughalen van de percelen

In de herfst verzamel je opnieuw ingrediënten met je werkers. Dit keer gaan de werkers van de percelen terug naar de huizen. De beurtvolgorde en de koppels werken net als in de lente. De speler met beurtvolgordekaart 1 begint, de speler met kaart 2 doet de tweede en de derde beurt en zo verder.

In een oneven beurt kies je een werker naar keuze op het perceelraster. Je zet zijn hoed als bank op een van je eigen onbezette huizen. Daarmee activeer je het patroon van de huisvestingskaart van dat huis, gerekend vanaf het perceel waar de werker staat. De ingrediënten krijg je op dezelfde manier als in de lente. Daarna zet je de werker van het perceel op de bank.

In de beurt daarna heeft je tegenstander geen keuze. Hij moet de andere werker in dezelfde kleur nemen, zijn hoed als bank op een van zijn eigen onbezette huizen zetten en de ingrediënten nemen die dat oplevert. Ook hij zet daarna de werker op de bank. Zo gaan jullie door tot de laatste werker van het perceelraster op zijn bank staat.

Stel dat de ene speler de rode werker kiest en de hoed op zijn huis met een Samenwerken-kaart zet. Hij krijgt de ingrediënten van dat patroon en zet de werker op het huis. Daarna moet zijn tegenstander de tweede rode werker nemen. Die kiest zelf op welk van zijn onbezette huizen hij de hoed zet en krijgt de ingrediënten van die huisvestingskaart.

Ook in deze fase mag je geen etiketacties gebruiken.

Tweede en derde fase

De tweede fase (productie en verkoop) en de derde fase (opslag) van de herfst verlopen precies zoals in de lente.

Winter

De twee winters verschillen van elkaar, omdat het spel in de tweede winter eindigt.

Eerste winter

• Eerste fase. Alle kaarten in je kelder rijpen twee keer, net als in de zomer.
• Tweede fase. Er komen nieuwe werkers bij. Op de huisvestingskaarten zijn nog twee huizen leeg, één aan elke kant. Neem de twee werkers van het kalenderspoor en zet ze met hun banken op die twee lege huizen.

Tweede winter

• Eerste fase. Alle kaarten in je kelder rijpen nu drie keer. Van elke kaart haal je dus drie ingrediëntstenen af.
• Tweede fase. Je verkoopt alle kaarten die nog in je kelder liggen, volgens de gewone verkoopregels. De speler met beurtvolgordekaart 1 begint.
• Derde fase. Het spel eindigt en jullie tellen de punten (zie verderop).

Etiketacties

Etiketacties zijn extra acties die je in je beurt op elk moment mag uitvoeren, zo vaak je wilt, zolang je ze kunt betalen. Alleen in de eerste fase van de lente en van de herfst zijn ze niet toegestaan.

Onder elke verwerkingsplaats staat een etiketactie. Links van de groene pijl zie je wat ze kost. Die ingrediëntstenen doe je terug in de voorraad. Rechts van de pijl staan twee opties, gescheiden door een schuine streep. Daarvan voer je er één uit. Een etiketactie kan bijvoorbeeld één witte druif en één wijningrediënt naar keuze kosten. Daarvoor mag je dan je wijnsteen één stap vooruitzetten of één wijnkaart nemen.

In de etiketacties kom je de volgende opties tegen.

• Wijnsteen of kaassteen één stap vooruit. Zet de betreffende steen één stap vooruit op het geldspoor.
• Eén wijnkaart of één kaaskaart nemen. Neem een kaart van die soort uit het kaartenaanbod of van de gedekte stapel. Is er daarna een veld in het aanbod leeg, vul het dan meteen aan vanaf de stapel van die soort.
• De rijping van een wijn- of kaaskaart versnellen. Kies een kaart van die soort in je kelder en haal van een ingrediëntveld naar keuze één steen af. Die steen gaat terug in de voorraad.
• De rijping van een wijn- of kaaskaart vertragen. Kies een kaart van die soort in je kelder en leg er één steen uit de voorraad bij op een ingrediëntveld. Zijn alle ingrediëntvelden al bezet, leg de steen dan naast de andere stenen op de kaart.

Krijg je een gratis etiketactie, bijvoorbeeld na een productie, dan voer je een van deze opties uit zonder de kosten te betalen.

De 3:1-handel

Je mag op elk moment drie ingrediëntstenen naar keuze van je verwerkingsplaatsen terug in de voorraad doen. In ruil daarvoor zet je één steen uit de voorraad op een verwerkingsplaats naar keuze.

Het geldspoor

Elke speler heeft een kaassteen en een wijnsteen op het geldspoor. Met bepaalde acties zet je ze vooruit. Aan het einde van het spel is elke steen zoveel munten waard als het veld waarop hij staat.

Alle stenen beginnen op het gezamenlijke startveld. De eerste stap van een steen gaat via het korte groene pijltje naar het spoor. Bij elke stap zet je je steen op het volgende lege veld. Velden waar al een steen staat, sla je over, ongeacht van wie die steen is. Krijg je bijvoorbeeld voor de eerste keer twee stappen voor je kaassteen, dan gaat die van het startveld naar het lege veld 0 en daarna naar het lege veld 1.

Eindigt je steen op een bonusveld met een ingrediëntsteen, of passeert hij zo’n veld, dan neem je die ingrediëntsteen en zet je hem op een van je verwerkingsplaatsen.

Staat je steen op veld 20, dan gaat de volgende stap via de lange groene rondepijl terug naar veld 2. Vanaf daar loopt de steen gewoon verder. Leg een ingrediëntsteen uit de voorraad op het bijbehorende rondeveld naast het startveld om aan te geven dat je een ronde hebt voltooid. Bereikt je steen veld 20 nog een keer, dan leg je er een tweede steen bij.

De speciale acties van de actiekaarten

Elke actiekaart heeft een speciale actie die je in bepaalde situaties uitvoert, bijvoorbeeld bij het produceren of verkopen van de kaart en in de tweede fase van de zomer. Er zijn vijf soorten.

Startculturen

Doe de twee aangegeven ingrediëntstenen terug in de voorraad en zet de bijbehorende steen vier stappen vooruit op het geldspoor. Dat mag je één keer doen per keer dat je de actie uitvoert.

Wassen

Deze actie bestaat in twee versies.

• Zet voor elke open kaaskaart in je kelder, deze kaart meegerekend, je wijnsteen één stap vooruit op het geldspoor.
• Zet voor elke open gourmetkaaskaart in je kelder je wijnsteen twee stappen of je kaassteen één stap vooruit. Je kiest dat per gourmetkaart apart.

Liggen er vier kaaskaarten in je kelder, waarvan twee gourmetkaarten, dan levert de eerste versie vier stappen voor je wijnsteen op. Met de tweede versie kies je tussen vier stappen voor je wijnsteen, twee stappen voor je kaassteen of twee stappen voor je wijnsteen en één voor je kaassteen.

Distillatie

Ook deze actie bestaat in twee versies.

• Zet voor elke open wijnkaart in je kelder, deze kaart meegerekend, je kaassteen één stap vooruit op het geldspoor.
• Zet voor elke open gourmetwijnkaart in je kelder je kaassteen twee stappen of je wijnsteen één stap vooruit. Je kiest dat per gourmetkaart apart.

Marktdag

Neem voor elk ingrediënt dat op de kaart staat één steen uit de voorraad en zet die op de juiste verwerkingsplaats. Op sommige kaarten staat een kaasingrediënt naar keuze of een wijningrediënt naar keuze. Dan zet je één steen op een verwerkingsplaats naar keuze van die soort.

Helper

Voer de speciale actie van een andere open actiekaart in je kelder één keer uit.

De kaart Dichte kelder

Op een van je keldervelden ligt de kaart Dichte kelder. Die mag je in je beurt op elk moment verwijderen en terug in de doos doen. Vanaf dan kun je dat kelderveld gewoon gebruiken. Het verwijderen kost je een van de volgende twee dingen.

• Vier ingrediëntstenen naar keuze van je verwerkingsplaatsen, die terug naar de voorraad gaan.
• Vier stappen terug op het geldspoor met je wijnsteen of je kaassteen. Ook nu sla je bezette velden over. Je steen kan daardoor weer op het startveld uitkomen, maar je mag hem nooit terug over een rondepijl zetten.

Heb je het extra kelderveld niet nodig, dan laat je de kaart gewoon liggen tot het einde van het spel.

Einde van het spel en puntentelling

Het spel eindigt zodra de fasensteen op de derde fase van de tweede winter komt. Elke speler noteert zijn punten op een scorevel met de vakken A tot en met K.

• A en B. Draai de kaarten op je veld met de gouden munt om. Tel de goudwaarden van de kaaskaarten op en noteer dat in vak A. Tel daarna de goudwaarden van de wijnkaarten op en noteer dat in vak B.
• C en D. Draai de kaarten op je veld met de zilveren munt om. Tel de zilverwaarden van de kaaskaarten op en noteer dat in vak C. De zilverwaarden van de wijnkaarten noteer je in vak D.
• E en F. Noteer in vak E de waarde van het veld waarop je kaassteen staat. In vak F noteer je de waarde van het veld van je wijnsteen. Tel er voor elke ingrediëntsteen op het bijbehorende rondeveld 20 bij op.
• G en H. Zoek alle gourmetparen die je nu hebt, ongeacht of de kaarten bij de gouden of de zilveren munt lagen. Elk paar levert één extra munt op voor kaas en één voor wijn. Noteer het aantal paren in vak G en in vak H.

Tel A, C, E en G op voor je totaal voor kaas (vak I). Tel B, D, F en H op voor je totaal voor wijn (vak J). Het laagste van die twee getallen is je eindscore, die je in vak K noteert.

De speler met de hoogste eindscore wint. Bij een gelijke stand wint de speler met de hoogste score voor zijn andere product. Is het dan nog altijd gelijk, dan wint de speler met beurtvolgordekaart 2.